Menopoz ve Osteoporoz
Osteoporoz, kemiklerin zayıflayıp kırılgan hale gelmesidir. Menopozda östrojen eksikliği kemik kaybını hızlandırır. Kadınların %30'u menopoz sonrası osteoporotik kırık yaşar. Dr. Zeynep Gökçeuslu, Antalya kliniğinde menopoz sonrası kemik sağlığı yönetimi ve osteoporoz önleme programları uygulamaktadır.
Menopoz ve Kemik Kaybı
Neden Hızlanır?
- Östrojen kemik koruyucudur: Osteoklastları (kemik yıkıcı hücre) baskılar
- Menopozda östrojen düşer: Kemik yıkımı hızlanır
- İlk 5-7 yıl kritik: Yıllık %3-5 kemik kaybı
- Toplam kayıp: Hayat boyu %30-50 kemik kütlesi kaybedilebilir
Osteoporoz Tanımları
1. Normal Kemik
- T-skoru: >-1.0
2. Osteopeni (Düşük Kemik Yoğunluğu)
- T-skoru: -1.0 ile -2.5 arası
- Osteoporoz öncüsü
- Önlem alınmalı
3. Osteoporoz
- T-skoru: ≤-2.5
- Kırık riski yüksek
- Tedavi gerekir
4. Ciddi Osteoporoz
- T-skoru: ≤-2.5 + kırık öyküsü
- Acil tedavi
Osteoporoz Risk Faktörleri
Değiştirilemeyen
- İleri yaş (>65)
- Kadın cinsiyet
- Beyaz/Asya ırkı
- Küçük kemik yapısı
- Ailede osteoporoz
- Erken menopoz (<40)
- Önceki kırık öyküsü
Değiştirilebilir
- Düşük kalsiyum/D vitamini
- Sigara
- Aşırı alkol
- Sedanter yaşam
- Düşük kilo (<58 kg)
- Kortikosteroid kullanımı
- Hipertiroidizm
Kemik Yoğunluğu Ölçümü (DEXA)
Ne Zaman Yapılmalı?
- Tüm kadınlara 65 yaşında
- Menopozda risk faktörü varsa (erken)
- Kırık öyküsü varsa
- Uzun süreli kortikosteroid kullanımı
- Erken menopoz
DEXA Taraması
- Altın standart
- Lomber omurga (L1-L4)
- Kalça (femur boynu)
- Ağrısız, radyasyon minimal
- 10-15 dakika
T-Skoru Nedir?
- Kemik yoğunluğunun genç yetişkin ortalamasıyla karşılaştırması
- Standart sapma cinsinden
Takip DEXA
- Normal: 5 yılda bir
- Osteopeni: 2-3 yılda bir
- Osteoporoz tedavisinde: 1-2 yılda bir
Osteoporoz Önleme
1. Kalsiyum
- Günlük ihtiyaç: 1200 mg (menopoz sonrası)
- Kaynaklar: Süt, peynir, yoğurt, yeşil yapraklı sebze, balık
- Takviye: Gerekirse (yeterli alınamıyorsa)
- Kalsiyum sitrat: Mide asidi gerektirmez, daha iyi emilir
2. D Vitamini
- Günlük ihtiyaç: 800-1000 IU
- Kan seviyesi hedefi: >30 ng/ml
- Kaynak: Güneş, takviye
- Kalsiyum emilimi için şart
3. Egzersiz
- Ağırlık taşıyan egzersizler: Yürüyüş, koşu, dans
- Direnç egzersizleri: Ağırlık, pilates
- Denge egzersizleri: Yoga, tai chi (düşme önleme)
- Haftada 150 dakika orta şiddetli
4. Yaşam Tarzı
- Sigara bırakma
- Alkol sınırlama (günde 1 kadeh maks)
- Kafein sınırlama
- Düşme riskini azaltma (ev güvenliği)
Osteoporoz Tedavisi
1. Hormon Replasman Tedavisi (HRT)
- En etkili önleyici tedavi
- Kemik kaybını %50-70 azaltır
- Kırık riskini %30-50 düşürür
- Menopozun ilk 10 yılında başlanırsa ideal
- Sadece osteoporoz için başlanmaz (diğer endikasyonlar varsa)
- Kesilince kemik kaybı yeniden hızlanır
2. Bifosfonatlar
- Birinci seçenek tedavi (osteoporoz tanısı varsa)
- Kemik yıkımını baskılar
- İlaçlar: Alendronat (Fosamax), Risedronat, İbandronat, Zoledronik asit
- Kullanım: Haftalık, aylık veya yıllık (ilaca göre)
- Kırık riskini %40-70 azaltır
- Yan etkiler: Mide yakınması, kas ağrıları, çok nadir çene nekrozu
- Kullanım süresi: 3-5 yıl, sonra ara (drug holiday)
3. SERM (Selective Estrogen Receptor Modulator)
- İlaç: Raloksifen (Evista)
- Kemikte östrojen gibi, memede anti-östrojen
- Meme kanseri riskini azaltır
- Omurga kırığını azaltır (kalça değil)
- Sıcak basması kötüleştirebilir
- Tromboz riski hafif artar
4. Denosumab (Prolia)
- Monoklonal antikor
- Kemik yıkımını baskılar
- 6 ayda bir enjeksiyon
- Bifosfonata göre daha etkili
- Ciddi osteoporozda
- Kesilince hızlı kemik kaybı (dikkatli)
5. Teriparatid (PTH Analoğu)
- Kemik yapımını uyarır
- Günlük enjeksiyon
- 18-24 ay kullanım
- Ciddi osteoporozda
- Pahalı
6. Kalsitonin
- Kemik yıkımını azaltır
- Ağrı kesici etkisi var
- Akut omurga kırığında
- Daha az etkili
Tedavi Algoritması
Osteopeni (-1.0 ile -2.5)
- Kalsiyum + D vitamini
- Egzersiz
- Yaşam tarzı değişiklikleri
- HRT (menopoz semptomları varsa)
- DEXA 2-3 yılda bir
Osteoporoz (≤-2.5) veya Kırık Öyküsü
- Bifosfonat (birinci seçenek)
- Kalsiyum + D vitamini
- Egzersiz
- DEXA 1-2 yılda bir
Ciddi Osteoporoz veya Bifosfonat Başarısızlığı
- Denosumab veya Teriparatid
Kırık Riski Hesaplama (FRAX)
- WHO kırık risk hesaplama aracı
- 10 yıllık kalça kırığı riski
- 10 yıllık majör osteoporotik kırık riski
- Tedavi kararına yardımcı
- Online: www.sheffield.ac.uk/FRAX
Osteoporotik Kırıklar
En Yaygın Kırıklar
- Omurga (vertebra): En sık, ağrı, boy kısalması
- Kalça (femur): En ciddi, mortalite %20 (1 yıl içinde)
- El bileği (Colles kırığı)
Kırık Sonrası
- Bağımsızlık kaybı
- Kronik ağrı
- Depresyon
- Ölüm riski artışı
- Önlem kritik!
Düşme Önleme
- Ev güvenliği (halı, aydınlatma)
- Denge egzersizleri
- Görme kontrolü
- İlaç gözden geçirme (sersemletici ilaçlar)
- Yürüme yardımcıları (gerekirse)
Menopoz HRT ve Kemik Sağlığı
- HRT kemik kaybını durdurur
- Kırık riskini azaltır
- Menopozun ilk 10 yılında başlanırsa ideal
- Kesilince etki kaybolur (kemik kaybı yeniden hızlanır)
- Uzun dönem kullanım gerekebilir (osteoporoz riski yüksekse)
Osteoporoz Takibi
- DEXA (1-2 yılda)
- Kemik döngü belirteçleri (kan/idrar) - isteğe bağlı
- Kalsiyum, D vitamini seviyeleri
- Tiroid, böbrek fonksiyonları
Osteoporoz Tedavisi Maliyeti
- DEXA taraması
- Bifosfonat: Orta maliyet
- Denosumab: Yüksek
- Teriparatid: Çok yüksek
- Detaylı bilgi: 0532 723 44 07
Sık Sorulan Sorular
Menopozda herkes osteoporoz olur mu?
Hayır, ama risk artar. Kalsiyum, D vitamini, egzersiz ve gerekirse HRT ile önlenebilir.
HRT osteoporoz için yeterli mi?
Erken başlanırsa ve devam edilirse çok etkili. Ama kesilince etki kaybolur.
Bifosfonat ne kadar süre kullanılır?
3-5 yıl, sonra ara (drug holiday). Kırık riski yüksekse devam edilebilir.
Kalsiyum takviyesi kalp krizi yapar mı?
Tartışmalı. Diyetle almak tercih edilir. Takviye gerekirse D vitamini ile birlikte.